Al sinds mensenheugenis begeleidt muziek de mensheid, en dat gaat veel verder dan louter vermaak. Als therapie, inspiratiebron, preventiemiddel of zelfs als spiegel van onze kwalen, heeft muziek een diepe band met onze lichamelijke en geestelijke gezondheid. Laten we deze zomer, tussen tijdloze meesterwerken en hedendaagse creaties, samen ontdekken hoe noten en ritmes ons welzijn beïnvloeden.
Muziek als therapie, van Mozart tot antistress-afspeellijsten.
Muziektherapie is geen moderne uitvinding. Al in de oudheid gebruikten de Grieken de lier om de geest tot rust te brengen. Tegenwoordig bevestigt de wetenschap deze intuïties. Het luisteren naar de Sonate voor twee piano’s K. 448 van Mozart zou de cognitieve vaardigheden tijdelijk verbeteren, een fenomeen dat bekend staat als het Mozart-effect. Dichter bij huis zouden werken zoals ‘Weightless’ van de groep Marconi Union (2019), dat in samenwerking met therapeuten is gecomponeerd, volgens een studie de angst met 65 % verminderen. In ziekenhuizen brengen initiatieven zoals Musicians On Call artiesten naar het bed van patiënten om hun herstel te versnellen.
Ziekte, inspiratiebron voor componisten en kunstenaars.
Lijden is vaak de voedingsbodem geweest voor meesterwerken. Frédéric Chopin, die aan tuberculose leed, componeerde preludes doordrongen van poëtische melancholie, zoals Prelude nr. 15 (“Goutte d’eau”), waarin elke noot zijn worsteling lijkt te weerspiegelen. Beethoven, die doof was geworden, schreef zijn Testament van Heiligenstadt (1802), een hartverscheurende brief over zijn veerkracht in het licht van zijn doofheid. Meer recentelijk heeft Brian Wilson (The Beach Boys) zijn psychische problemen omgezet in een cultwerk, Smile (2004), terwijl Joni Mitchell haar polio verwerkte in Both Sides Now (1969). Ziekte is verre van een obstakel, maar wordt juist een onuitputtelijke bron van creativiteit.
Geestelijke gezondheid, rap, punk en hymnen van veerkracht.
Zoals we hierboven al aangeven, met een citaat van Brian Wilson, gaat hedendaagse muziek openhartig in op psychische stoornissen. Kendrick Lamar duikt in u (2015) in de diepten van de depressie, terwijl Eminem (Mockingbird, 2002) rap gebruikt om zijn demonen te bezweren. Punk daarentegen kanaliseert de woede: ‘Basket Case’ van Green Day (1994) is een hymne geworden voor mensen die worstelen met angst. Daarentegen zijn nummers als ‘I Will Survive’ (Gloria Gaynor, 1978) of ‘Rise Up’ (Andra Day, 2015) zijn hymnen van veerkracht, die bewijzen dat muziek een verademing voor de ziel kan zijn.
De wetenschap achter de noten: dopamine, geheugen en frequenties.
De neurowetenschap bevestigt wat muziekliefhebbers al aanvoelen: muziek activeert hersengebieden die verband houden met plezier. Het luisteren naar ‘Don’t Stop Me Now’ van Queen (1978) zorgt voor de afgifte van dopamine, net als een lekkere maaltijd of een knuffel. Bij Alzheimerpatiënten stimuleren bekende melodieën zoals ‘La Mer’ van Charles Trenet (1946) het procedureel geheugen, wat kostbare momenten van helderheid oplevert. Ten slotte worden binaurale beats (geluidsgolven met specifieke frequenties) gebruikt bij meditatie om hersengolven te synchroniseren, een praktijk die populair is geworden door apps zoals Brain.fm en vele anderen.
Muziek als preventiemiddel: koren, dj’s en sport.
Mieux vaut prévenir vaut que guérir, et la musique y contribue. Les chorales pour seniors, comme celles organisées par l’association Les Choristes du Cœur en France, réduisent l’isolement et améliorent la capacité pulmonaire. Au Royaume-Uni, le projet Turntable Therapy utilise le DJing pour aider les jeunes en difficulté à exprimer leurs émotions. Et que dire des playlists sportives ? Des titres comme Eye of the Tiger (Survivor, 1982) ou Can’t Hold Us (Macklemore & Ryan Lewis, 2012) boostent les performances en libérant de l’adrénaline.
De gevaren van muziek: wanneer het volume schadelijk wordt.
Hoewel muziek genezend kan werken, kan ze ook schadelijk zijn. Langdurige blootstelling aan hoge geluidsniveaus, zoals tijdens concerten van The Who (waarvan drummer Pete Townshend aan gehoorverlies lijdt), beschadigt het gehoor onherstelbaar. Sommige songteksten, zoals Pumped Up Kicks (Foster the People, 2010), verheerlijken gewelddadig gedrag, wat de vraag oproept naar de invloed van muziek op de luisteraars. Ten slotte drijft de druk van de muziekindustrie artiesten tot uitputting. Adele heeft in 2017 tournees afgezegd om haar stembanden te sparen, waarmee ze eraan herinnert dat creativiteit een prijs heeft.
Muziek en maatschappelijke betrokkenheid, van historische concerten tot bewustmakingscampagnes.
Muziek heeft ook de kracht om mensen te mobiliseren. Live Aid (1985), georganiseerd door Bob Geldof, trok 1,5 miljard televisiekijkers om de hongersnood in Ethiopië te bestrijden. We Are the World (1985), uitgevoerd door USA for Africa, bracht miljoenen op voor dezelfde doelen. In Afrika gebruikte Fela Kuti zijn afrofunk in de jaren 1980 om aandacht te vragen voor hiv. Meer recentelijk was Bono (U2) mede-oprichter van de ONE Campaign om aids te bestrijden. Deze voorbeelden laten zien dat muziek een instrument voor sociale verandering kan zijn.
Meeslepende ervaringen, geluidsbaden en wellness-apps.
Innovatie blijft niet beperkt tot concertzalen. Geluidsbaden, waarbij gebruik wordt gemaakt van Tibetaanse klankschalen of instrumenten zoals de hangdrum, winnen aan populariteit vanwege hun ontspannende werking. Apps zoals Endel (adaptieve generatieve muziek) of Calm (begeleide meditaties met achtergrondmuziek) integreren muziek in welzijnsprogramma’s. Zelfs festivals springen op deze trend in: The Wellness Universe biedt workshops aan waarin live muziek en yoga worden gecombineerd.
Deze ideeën geven slechts een glimp van de vele facetten van de relatie tussen muziek en gezondheid. In onze volgende uitgaven zullen we een aantal punten verder uitdiepen, want muziek is niet alleen een universele taal, maar ook een krachtig hulpmiddel voor onze gezondheid.
En u, welk liedje of welke artiest heeft u door een moeilijke periode heen geholpen? Deel uw muzikale verhalen met ons.
