De wetenschappelijke literatuur staat vol met artikelen over slaapstoornissen en op sociale media worden min of meer expliciet vaak bizarre methoden aanbevolen om “goed te slapen”.
Een gelegenheid om terug te keren naar de basis, in dit geval de Europese aanbevelingen die eind 2023 zijn gepubliceerd. Wat zeggen deze aanbevelingen, waaraan prof. Dirk Pevernagie van de Universiteit van Gent actief heeft meegewerkt, ons?
Waar hebben we het over?
Slapeloosheid is een moeilijkheid om in slaap te vallen of te blijven slapen, ondanks gunstige omstandigheden en voldoende gelegenheid daartoe. Het leidt tot algemene ontevredenheid over de slaap en heeft gevolgen voor de dagelijkse activiteiten (algemeen onwelzijn, vermoeidheid, slaperigheid, depressieve stemming of prikkelbaarheid, problemen op het werk of op school, enz. Om als chronisch te worden beschouwd, moeten de slapeloosheid en de daarmee gepaard gaande symptomen overdag al minstens drie maanden lang meerdere keren per week voorkomen.
De klinische aspecten op de voorgrond.
In de overgrote meerderheid van de gevallen is de diagnose puur klinisch, gebaseerd op een vraaggesprek:
- waarbij wordt gecontroleerd of aan de eerder genoemde criteria is voldaan,
- het verzamelen van klachten die mondeling of via speciale vragenlijsten worden geuit,
- de impact op het functioneren overdag beoordelen,
- op zoek gaan naar mogelijke bevorderende factoren en/of comorbiditeiten.
Eerstelijnsbehandeling.
Wat de behandeling betreft, bevelen de richtlijnen in alle gevallen als eerste keuze een cognitief-gedragstherapeutische aanpak aan, die, zoals de naam al aangeeft, zowel de mentale/cognitieve aspecten (bijvoorbeeld de gedachten die door het hoofd spoken en die men niet onder controle krijgt) als de gedragsaspecten (avond gewoonten en bedrituelen) omvat, met als doel terug te keren naar een gezond slaappatroon dat geen overdag problemen meer veroorzaakt. Dit type behandeling kan face-to-face (individueel of in groepsverband) of virtueel (online of via een app) worden aangeboden. Volgens de wetenschappelijke gegevens waarover we beschikken, levert deze aanpak de beste resultaten op.
In een tweede fase.
Als deze aanpak niet de verwachte resultaten oplevert, kan een farmacologische behandeling worden overwogen na overleg met de patiënt, zodat deze goed geïnformeerd is over de risico’s en beperkingen van deze aanpak en de baten-risicoverhouding kan afwegen.
De aanbevelingen benadrukken dat deze aanpak als tweede keuze moet worden gebruikt, dat ze in de tijd beperkt moet zijn (idealiter minder dan 4 weken) en dat ze een risico op gewenning of zelfs verslaving met zich meebrengt. De belangrijkste gebruikte middelen zijn voornamelijk benzodiazepinen en de “Z”-middelen en in mindere mate sedatieve antidepressiva en antipsychotica. Er is in België geen enkele orexine -receptorantagonist beschikbaar. Melatonine met langdurige werking is een optie voor personen ouder dan 55 jaar.
In uitzonderlijke gevallen kan de farmacologische behandeling worden verlengd tot 3 maanden en volgens de nieuwe aanbevelingen zou langwerkende melatonine een mogelijke optie zijn.
Toekomstwensen.
Er zijn geen studies die een directe vergelijking maken tussen de twee benaderingen en er is zeer weinig onderzoek waarin de verschillende methoden/stoffen binnen één benadering met elkaar worden vergeleken. Gelijktijdig, sequentieel of afwisselend gebruik blijft in dit stadium voorbehouden aan onderzoek.
Naar Dieter Riemann et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023 Dec;32(6):e14035. doi: 10.1111/jsr.14035.
