Wanneer de hersenen leren overleven.
De jeugd van Marilyn Monroe zou slechts één van de vele tragische verhalen kunnen zijn: een afwezige vader, een moeder met psychiatrische stoornissen, opeenvolgende plaatsingen, voortdurend verbroken emotionele banden en seksueel misbruik, waarover de actrice later vertelde. Maar bijna een eeuw na de geboorte van Norma Jeane stelt de geneeskunde ons in staat dit verhaal op een andere manier te herlezen.
Niet om achteraf een diagnose te stellen bij Marilyn Monroe, en al helemaal niet om in haar jeugd een gemakkelijke verklaring te zoeken voor haar persoonlijkheid, haar liefdesrelaties of haar dood, maar wel omdat de neurowetenschappen, de endocrinologie en de immunologie inmiddels aantonen dat bepaalde tegenslagen die men op jonge leeftijd meemaakt, sporen kunnen achterlaten die veel verder reiken dan het gebied van het geheugen en het psychisch lijden.
De kindertijd kan onder bepaalde omstandigheden een biologisch gegeven worden.
We sloten ons vorige artikel ”Norma Jeane vóór Marilyn“ af met de volgende vraag: ”De vraag die zich dan voordoet, is niet langer waarom Marilyn Monroe kwetsbaar werd, maar misschien wel hoe Norma Jeane er, ondanks zo’n moeilijke start in het leven, in geslaagd is om Marilyn te worden.”
Om deze vraag te beantwoorden, moeten we Hollywood even vergeten en ons verplaatsen in de gedachtenwereld van het kind.
Eind jaren negentig legde het baanbrekende onderzoek van Vincent Felitti et al. een sterk verband vast tussen ongunstige ervaringen in de kindertijd (Adverse Childhood Experiences, ACE) en talrijke chronische aandoeningen bij volwassenen. Sindsdien heeft onderzoek geleidelijk meer licht geworpen op de mechanismen die deze twee „uiteinden“ van het leven met elkaar zouden kunnen verbinden.
Een kind dat herhaaldelijk wordt geconfronteerd met angst, verlating of onvoorspelbaarheid, ontwikkelt niet alleen pijnlijke herinneringen, maar zijn organisme moet zich ook aanpassen aan een omgeving waarin op elk moment een bedreiging kan optreden. Het leert dus overleven.
En juist dit buitengewone aanpassingsvermogen kan, decennia later, een reële biologische tol eisen.
Bruce McEwen, pionier op het gebied van het concept van allostatische belasting (allostatic load), heeft aangetoond dat chronische blootstelling aan stress leidt tot een geleidelijke slijtage van de neuro-endocriene, immuun- en cardiovasculaire regulatie systemen. Wat op korte termijn een adaptieve reactie is, wordt op lange termijn een factor van biologische kwetsbaarheid.
Bij kinderen berust deze reactie voornamelijk op de herhaalde activering van de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HHS). Bij een reëel of vermeend gevaar scheidt de hypothalamus corticoliberine (CRH) af, waardoor de hypofyse wordt gestimuleerd om ACTH af te geven, wat op zijn beurt de productie van cortisol door de bijnieren op gang brengt. Dit systeem is opmerkelijk doeltreffend om op een eenmalige bedreiging te reageren. Wanneer het echter dagelijks wordt ingezet tijdens de eerste levensjaren, kan het een deel van zijn regulerend vermogen verliezen.
Het concept van ‘toxic stress’, dat met name is ontwikkeld door het Center on the Developing Child van de Universiteit van Harvard, beschrijft precies deze situatie: intense, langdurige stress die optreedt bij gebrek aan een beschermende relatie met een stabiele volwassene. Niet de op zichzelf staande traumatische gebeurtenis vormt het grootste gevaar, maar de herhaling ervan, de onvoorspelbaarheid en vooral het ontbreken van een veilige omgeving die de gevolgen ervan kan opvangen.
De gevolgen reiken veel verder dan alleen de psychische sfeer.
Uit moderne beeldvormingstechnieken van de hersenen blijkt dat vroege trauma’s gepaard kunnen gaan met functionele en soms structurele veranderingen in verschillende hersengebieden die betrokken zijn bij de regulering van emoties. De amygdala wordt doorgaans gevoeliger voor bedreigende prikkels; het hippocampus, dat essentieel is voor het geheugen en het in context plaatsen van emoties, kan bij bepaalde blootgestelde populaties een afname in volume vertonen; de prefrontale cortex, die betrokken is bij uitvoerende functies, impulsbeheersing en de regulering van emoties, kan in zijn ontwikkeling worden verstoord.
Het is belangrijk te benadrukken dat deze waarnemingen overeenkomen met statistische trends die bij groepen patiënten zijn vastgesteld. Hieruit kan uiteraard niet worden geconcludeerd dat een bepaald individu noodzakelijkerwijs deze veranderingen vertoont. De ontwikkelingstrajecten blijven sterk beïnvloed door genetische factoren, de latere omgeving en individuele veerkracht.
Deze voorzichtigheid lijkt mij essentieel wanneer we het geval van Marilyn Monroe bespreken. Het is onmogelijk te beweren dat haar hersenen dergelijke veranderingen vertoonden. Haar verhaal illustreert daarentegen, naar mijn mening, met opmerkelijke samenhang het soort blootstelling waar dit onderzoek zich vandaag de dag op richt, en dat is de reden waarom ik ervoor heb gekozen om de schijnwerpers op Miss Norma Jeane te richten.
Een ontsteking die nooit helemaal verdwijnt.
Sinds een vijftiental jaar vult een ander onderzoeksgebied dit beeld aan, namelijk dat van de immunopsychiatrie.
Vroegtijdige trauma’s lijken een chronische, laaggradige ontsteking status te bevorderen, gekenmerkt door een aanhoudende verhoging van bepaalde ontsteking biomarkers, met name C-reactief proteïne (CRP), interleukine-6 (IL-6) of tumornecrosefactor alfa (TNF-α). Deze subtiele maar langdurige immuunactivatie zou een van de biologische banden kunnen vormen tussen ACE en talrijke chronische aandoeningen die decennia later worden waargenomen.
De klinische implicaties zijn aanzienlijk. Verschillende meta-analyses brengen ACE’s inmiddels in verband met een verhoogd risico op diabetes type 2, obesitas, arteriële hypertensie, hart- en vaatziekten, COPD, slaapstoornissen, chronische pijn, het metabool syndroom, maar ook op depressie, angststoornissen, verslavend gedrag en suïcidaal gedrag.
De hypothese die tegenwoordig de voorkeur geniet, is niet langer die van één enkele oorzaak, maar die van een verwevenheid van biologische, gedragsmatige en sociale mechanismen. Neuro-endocriene veranderingen, ontstekingen, gezondheidsschadelijk gedrag, relationele problemen en sociale ongelijkheden versterken elkaar in de loop van de tijd.
De epigenetica voegt een extra dimensie toe aan dit inzicht. Zonder de DNA-sequentie te wijzigen, kunnen bepaalde vroege ervaringen de expressie beïnvloeden van genen die betrokken zijn bij de stressrespons, de immuniteit of het metabolisme. Deze mechanismen, die nog steeds actief worden onderzocht, zouden kunnen helpen verklaren waarom twee personen die met vergelijkbare gebeurtenissen worden geconfronteerd, zeer verschillende gezondheidstrajecten kunnen volgen.
Voor de clinicus verandert deze kennis de kijk op de patiënt ingrijpend. Achter een reeks mislukte behandelingen, slechte therapietrouw, overmatig alcoholgebruik, ernstig overgewicht of aanhoudende diffuse pijn gaat het niet langer alleen om het identificeren van huidige risicofactoren; het wordt echt gerechtvaardigd om, met tact en zonder opdringerigheid, vragen te stellen over de ontwikkelingsgeschiedenis van de persoon.
Deze ontwikkeling houdt niet in dat alle chronische ziekten ‘gepsychologiseerd’ moeten worden, maar nodigt er veeleer toe uit te overwegen dat sommige daarvan hun oorsprong deels vinden in gebeurtenissen die zich tientallen jaren vóór hun klinische manifestatie hebben voorgedaan.
En daarmee is Marilyn Monroe niet langer een beroemdheid, maar wordt ze weer wat ze in eerste instantie was: een kind. En misschien kunnen we juist daaruit de ware les uit haar verhaal trekken.
Het vervolg en het slot van deze driedelige reeks verschijnen volgende week in uw Sunday.
Referenties en bronnen:
- McEwen BS. Protective and Damaging Effects of Stress Mediators. New England Journal of Medicine, 1998.
- McEwen BS, Gianaros PJ. Central role of the brain in stress and adaptation. Annals of the New York Academy of Sciences, 2010.
- Shonkoff JP, Garner AS et al. The Lifelong Effects of Early Childhood Adversity and Toxic Stress. Pediatrics, 2012.
- Danese A, Baldwin JR. Hidden Wounds? Inflammatory Links Between Childhood Trauma and Psychopathology. Annual Review of Psychology, 2017.
- Teicher MH, Samson JA. Annual Research Review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2016.
- Center on the Developing Child, Harvard University. A Guide to Toxic Stress.
- McLaughlin KA et al. Childhood Adversity and Neural Development : A Systematic Review. Annual Review of Developmental Psychology, 2019.
